چکیده مقاله :
عنوان این مقاله بررسی رنگ در قرآن است که در آن به بررسی رنگ و تأثیراتش که در قرآن و احادیث ذکر شده و نشانگر عظمت و حکمت پروردگار است ، پرداخته ام .
رنگ در قرآن و حدیث
خداوند ، آن زمان که از روح خود به جسم انسان دمید و او را زندگانی بخشید و زمین را مسکنی برای آرامش و زندگی اش قرار داد ، در کنارش موجودات فراوانی آفرید که تنها هدفشان پرورش و تعالی انسان است . اما تنها خلقت آنها حائز اهمیت نبوده بلکه تنوع بسیار زیاد رنگ در آنها به منظور رفع یکنواختی و روان تر شدن طی مسیر برای انسان نیز دارای اهمیت فراوانی است .
خداوند همه چیز را از خاک آفرید و همه آنها را به رنگ های زیبا آفرید تا موجب شادی و آرامش انسان ها شود . رنگ قدرتی ویژه برای شفای روح و جسم انسان ها دارد . در قرآن کریم آیات تأمل برانگیزی در مورد رنگ وجود دارد که نشانگر اهمیت این موضوع است .
« هر رنگی که در اشیاء و موجودات عادی مشاهده می شود چیزی جز بازتاب بقایای انرژی نورانی با ماده نیست ، نهایت برحسب جنس و نوع و ساختمان شیمیایی و خواص فیزیکی هوشی ، اشعه نورانی پس از برخورد با آن تجزیه شده و قسمتی از آن جذب شده و بدینوسیله رنگ ها یا اشعه ای با طول موج های معین حذف شده و مازاد آن در بازتاب از اشیاء بصورت دسته ای دیگر از اشعه یا رنگ های مختلف به چشم می خورد . »1
هر یک از رنگ ها از لحاظ روحی و عصبی و حتی زیستی و حیاتی آثار کیفی مخصوص به خود دارند به طوریکه امروزه با توجه به آثار مختلف رنگ ها ، در عالم طب و بهداشت و صنعت و حتی در زندگی روزمره رنگ ها کاربرد وسیعی پیدا کرده اند . پروردگار جهان را رنگارنگ آفریده است و انسان را نظاره گر اصلی این جهان ملون ؛ رنگ در کنار شکل و جنسیت از عوامل مهم تشخیص و شناخت انسان از محیط پیرامون خویش است .
« تردیدی نیست که با حذف رنگ ها از خمره های طبیعت ، زیبایی و جمال طبیعت نیز از بین می رود که با توجه به اصالت فکری حس زیبایی در انسان و نقش و اهمیت آن در زندگی او می توان به اهمیت وجود رنگ ها پی برد . از این رو وجود رنگ ها در عالم خلقت یکی از بزرگترین نشانه های حکمت خداست . »2
رنگ نعمت های الهی :
1. رنگ عسل : « پس از میوه های شیرین تغذیه کنید و راه پروردگارتان را به اطاعت بپویید آنگاه از درون آن شربت شیرین به رنگ های مختلف بیرون آید که شفای مردمان است . در این کار نیز آیت قدرت خدا بر متفکران پیداست . »3
« منظور از این آیه همان عسل است که دارای رنگ های مختلف است . بعضی سفید ، بعضی زرد ، بعضی قرمز سیر و بعضی مایل به سیاهی که برای بیشترین امراض شفاء است . رنگ عسل ها با رنگ گل های مربوطه نسبت مستقیم دارد . »4
2. رنگ گل ها : « رنگ گل ها ، درختان ، جانوران ، گیاهان ، دریاها و آسمان ها همگی به حکمتی لایزال مربوط هستند . پروردگار یکتا در خلقت طبیعت حکمتی را در نظر داشته است که بیشترین رنگ در طبیعت را از نو رنگ آبی ، سبز و خاکی قرار داده است ، رنگ هایی که در واقع تعدیل کننده نیازهای روانی و روحی انسان است و تأمین کننده سلامت چشم و تعادل جسم و روح نیز هستند . »5
3. رنگ گیاهان : « نمی بینی که خدا از آسمان آب باران نازل گردانیده و در زمین نهرها روان ساخت ، آنگاه نباتات گوناگون از آن برویاند ، از سبزی و خرمی روی به خزان آورد و آنگاه خزان آن را خشک گرداند تا بوسیله آن صاحبان عقل متذکر قدرت الهی شوند . »6
4. رنگ میوه ها : رسول خدا (ص) می فرمایند : « خدای تعالی عرش را از چهار نور آفریده است؛ نور سرخ که هر رنگ سرخ از آن سرخ شده است ، نور سبز که هر رنگ سبزی از آن سبز شده است ، نور زرد که هر رنگ زردی از آن زرد شده است و نور سفید که هر رنگ سفید از آن سفید شده است . »7
5. رنگ جمادات و حیوانات : « آیا ندیدی که خدا باران را از آسمان فرو آورد و بوسیله آن میوه های گوناگون و رنگارنگ پدید آورد و در زمین از کوهها طرق زیاد و اضاف و رنگ های مختلف ، سفید ، سرخ و سیاه خلق فرمود . »8 تفاوت الوان از یک سو زیبایی خاصی به کوهها می بخشد و از سویی دیگر سبب ، برای پیدا کردن راه ها و گم شدگان در جادههای پر پیچ و خم کوهستان است و در نهایت دلیل است بر قدرت خدا بر همه چیز و نشانه ای از عظمت ، قدرت و حکمت اوست .
6. رنگ پرندگان : « پرندگان را با لطافت قدرتش و دقت صنعتش در رنگ های گوناگون با زیبایی خاصی رنگ آمیزی کرد ، گروهی از آنها را تنها با یک رنگ بیآراست که رنگ دیگری در آن راه ندارد ، دسته ای دیگر را در رنگ مخالف آن فرو برد جز اطراف گردنشان که چونان طوقی آویخته مخالف رنگ اندامشان است . »9
7. شگفتی رنگ آمیزی پرهای طاووس : « بر فراز گردن طاووس به جای یال ، کاکلی ، سبز رنگ و پر نقش و نگار روییده و برآمدگی گردنش از گلوگاه تا روی شکمش به زیبایی رنگ آمیزی شده ، و در اطراف گردنش گویا چادری سیاه افکنده که چون رنگ آن شاداب و بسیار می باشد پنداری با رنگ سبز تندی در هم آمیخته است . کمتر رنگی می توان یافت که طاووس از آن در اندامش نداشته باشد ، اگر در تماشای یکی از پرهای طاووس دقت کنی لحظه ای به سرخی گل و لحظه ای دیگر به سبزی زبرجد و گاه به زردی طلای ناب جلوه می کند . »10
در قرآن فقط از رنگ های سفی ، زرد ، سبز ، قرمز و سیاه نامبرده شده است .
« رنگ سفید در قرآن دوازده مرتبه ذکر شده است ، سفید مجموعه رنگ ها می باشد و قرآن هم اولین اشعه های ارسالی از طرف خورشید را به رنگ سفید معرفی فرموده است و سفید از نظر قرآن علامت پاکی ظاهر و باطن است . »11
دومین رنگی که در قرآن آمده است ، رنگ زرد است ، رنگ خوشخویی و خوشحالی و گرم کنندگی است ، رنگ روحانی و ایده آل و تحریک کننده فکری و آرام کننده برخی حالات عصبی است ، زرد مظهر روشنی و نور و نشاط و شادابی است و عنصر عاطفی آن زنده و مایه امیدواری و تسکین و انبساط خاطر است و علیه خستگی و افسردگی و اضطراب بکار می رود . رنگ سبز ، زیباترین رنگی که در قرآن مطرح شده است ، که لباس بهشتیان و جامه های ابریشمی و حریرهای سبز به ان تشبیه شده است . پیامبر اعظم (ص) می فرمایند: « سه چیز غم و اندوه را از دل می زداید : نگریستن به آب ، به سبزه و روی نیکو . »12
« رنگ قرمز محرک است و نباید افرادی که عصبانی هستند از آن استفاده نمایند ولی به هنگام تغذیه بعلت اشتهاءآور بودن استفاده از آن مطلوب است و نیز از اشعه قرمز برای کودکان بی حس و کم خون و برای افزایش اشتهاء و تنظیم هضم و تغذیه استفاده می کنند . »13
در قرآن کریم کلمه سیاهی در هفت آیه در سوره های نحل ، یونس ، ملک ، انفال و ... نامبرده شده است . در بیشتر موارد کلمه سیاهی در مقابل سفیدی بکار رفته و از رنگ جاده تا چهره دوزخیان و کسانی که از ولادت دختری ناراحت می شدند به رنگ سیاه تعبیر شده است .
نتیجه گیری :
خلقت جهان هستی با رنگ درآمیخته و این تقارن و تناسب ، زیبایی ها را موجب شده و باعث اعجاب گشته است و نیز هر رنگی علاوه بر تأثیر در جسم ، در روح و روان نیز تأثیرگذار است . در دین مبین اسلام پیرامون رنگ ، احادیث و روایاتی آمده است که خود بیانگر دید وسیع و دقیق اسلام و نگاه ویژه آن به انسان در زندگی او می باشد و همچنین بسیاری از توصیه های دین و آیین اسلام پیرامون رنگ ها و تأثیراتشان از نظر علمی هم مورد تحقیق و بررسی قرار گرفته است که نتیجه آن چیزی جز فرود آوردن سر تسلیم در مقابل این دستورات نیست .
منابع :
1. آیین بهزیستی ، دکتر احمد صبور اردوباری ، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ، چاپ اول ، جلد 2 ، ص 74.
5. اثرات تربیتی رنگ ، محمدامین حجتی ، نشر جمال ، چاپ اول ، صفحه 51.
محقق :
مینا هدایت ، دانشجوی کارشناسی ارشد نقاشی
عضو باشگاه پژوهشگران جوان